Bugün Türkiye’de bir sokak anketi yapsan ve “Türkiye’nin en önemli problemi nedir?” desen, muhtemelen cevaplarda ilk sırayı enflasyon alacaktır. Buna karşın “enflasyon nedir?” diye sorsan çok küçük bir kesim enflasyon tanımını yapabilecek, nasıl hesaplandığını sorsan cevap bulmak belki günler alacaktır. Benzer bir soruyu, geçmişte cari açığın çok büyük bir problem olarak algılandığı dönemlerde üniversitelerde verdiğim seminerlerde sormuş, cevap olarak da neredeyse hepsinde tek ses “cari açık” cevabını almıştım. Öğrencilerin Türkiye’nin sorununun ne olduğunu bilmesine sevinmekle birlikte, ülkemizin çok güzide üniversitelerinde cari açığın ne olduğunu tam anlamı ile bilen bir öğrenciyle karşılaşamamış olmak da bir o kadar üzmüştü. Bu nedenle bu kavramların ne olduğunun kitaplar dışına çıkarılarak belki de yüzde yüz netlikte olmasa bile daha basit bir dille anlatılması zarureti olduğunu düşünüyorum. Aksi takdirde bilgi olmadan ortaya çıkan fikir genellikle başkalarının bize dayattığı şeyler olmaktadır. Ne olduğunu, nasıl hesaplandığını bilmediğin bir rakamın sorun olduğunu bilmek, sana “Bu, büyük bir sorun!” diye yapılan diktelerin sonucudur. Bu her zaman doğru olmayabilir ve bilmeyen bir toplumun manipüle edilmesi çok daha kolaydır.
Enflasyon en temel tanımıyla, bir ekonomideki mal ve hizmetlerin fiyatlarında gözlenen sürekli ve genel kapsamlı artışı ifade eder. Tanımdan yola çıkarsak enflasyon,
- fiyat artışlarında bir süreklilik olmasını,
- tek tek ürün fiyatlarından ziyade ürünlerden oluşan sepette genel kapsamlı bir artış yaşanmasını
ifade eder. Dolayısıyla tek seferlik fiyat güncellemeleri ya da yalnızca belirli ürünlerde (örneğin ekmek veya benzin) yaşanan artışlar, tek başına enflasyon olarak değerlendirilmez. Ancak bu artışlar zamanla diğer ürünlere yayılırsa enflasyonist sürecin parçası haline gelebilir.
Enflasyon: Sadece fiyat artışı mı?
Hane halkının maruz kaldığı enflasyonu ölçen gösterge, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) olarak adlandırılmaktadır. TÜFE, hane halkının harcama alışkanlıkları dikkate alınarak oluşturulan bir ürün sepetinin (sepetin yapısı dönemsel olarak güncellenmekle birlikte, kısa vadede sabit kabul edilerek fiyat değişimleri ölçülür) ürünlerin fiyatlarındaki saf değişimden ne ölçüde etkilendiğini gösterir. Bu sepette yer alan ürünlerin fiyatlarının:
- Tamamı artabilir,
- Tamamı düşebilir,
- Ya da bazıları artarken bazıları düşebilir veya sabit kalabilir.
Burada önemli olan, bu değişimlerin ağırlıklı ortalama etkisidir.
Aşağıdaki tabloda 2026 yılı itibariyle TÜİK tarafından hesaplanan hane halkı harcamalarında yer alan ana kalemler ve bu harcama gruplarının toplam harcamalar içinde aldığı pay görülmektedir. Bu tabloya göre 2026 yılında hane halkının her 100 TL’lik harcamasının 24,44 TL’si gıda ve alkolsüz içeceklere ayrılmaktadır. Dikkat edilirse burada yapılan harcamalar esas alınmakta, hane halkının gelirinin ne olduğuna bakılmamaktadır.
Tabloda da görüldüğü üzere hane halkının harcamalarının neredeyse dörtte birlik kısmını gıda ve alkolsüz içecekler oluşturmaktadır. Bu nedenle bu kalemdeki değişim aylık enflasyon üzerinde de belirgin bir etkiye sahiptir. Bir örnekle açıklamak gerekirse
- gıda ve alkolsüz içecekler kaleminde aylık artışın %5 olduğu
- diğer tüm kalemlerde fiyatlarda hiçbir değişiklik olmadığı varsayımında
aylık TÜFE, 24,44 X 0,05 (gıda ve alkolsüz içecek ağırlığı X ilgili kalemdeki aylık % değişim oranı) 1,22 puan artmaktadır. Bu %5’lik artış sadece eğitim kaleminde gerçekleşseydi TÜFE 2,02*0,05 hesabından sadece 0,1 puan artacaktı. Buradan da görüldüğü üzere artışın hangi ürün grubunda olduğu ve ne oranda olduğu enflasyon rakamını belirlemektedir.
Aylık Enflasyon Nasıl Hesaplanır?
Aşağıdaki tabloda Şubat 2026 aylık TÜFE gerçekleşmesi görülmektedir. Tablodan gidecek olursak şubat ayında gıda ve alkolsüz içecekler kalemindeki ürünlerin ortalama fiyat artışı %6,89 olarak gerçekleşmiştir. Bu kalemin toplam TÜFE içindeki ağırlığı (24,44) ile değişim oranı (%6,89) çarpıldığında ortaya çıkan 1,68 bu kalemin aylık TÜFE’ye etkisini göstermektedir. Bu şekilde ortaya çıkan tüm kalemler toplandıktan sonra ortaya çıkan %2,89 kalemi ise TÜFE’nin şubat ayındaki aylık artış oranını vermektedir. Matematiksel olarak ifade edecek olursak TÜFE = Σ (Ağırlık × Fiyat Değişimi) olarak gösterilebilir.
Dikkat edilirse burada kalemler belirli bir grubun ya da zümrenin harcama alışkanlıklarını değil toplumun genel harcama alışkanlığını yansıtmaktadır. Bu nedenle TÜFE bireysel deneyime dayalı bir tecrübe, kanaat ya da yaşam maliyeti ile hesaplanabilecek bir gösterge değildir. Aksine TÜFE, ortalama tüketiciyi temsil eden istatistiksel bir göstergedir. Hissedilen enflasyonun ve enflasyon beklentilerinin farklılık göstermesinde bu sepetin içeriğinin ve ağırlıklarının kişiden kişiye değişmesi ve harcamaların farklı lokasyonlarda yapılması etkili olmaktadır.
Örneğin;
- Alkol ve tütün tüketen biri ile tüketmeyen birinin enflasyonu farklıdır.
- Küçük bir şehirde yaşayan biri ile İstanbul’da yaşayan birinin maruz kaldığı fiyat değişimleri de aynı değildir.
Örneğin bizim evde eşim, kızım, ben ve bir de Paşa isimli kedimiz bulunuyor. Enflasyon;
- Kızım için okul kantininde ve mahalle bakkalında satılan ürünlerin (o da sadece dikkatini çekenlerin) fiyatlarındaki değişimden oluşurken,
- Eşim için evde tükettiklerimiz, dışarıda yemek, hazır giyim, kozmetik vs ağırlık kazanıyor,
- Benim için dışarıda yemek, benzin ve faturalar ağırlığı oluşturmaktadır.
- Paşa içinse mama, ödül maması, kum sepetin ağırlığını oluşturmaktadır.
Yani bizim evde bile 4 ayrı enflasyon sepeti bulunurken bir de evimizin toplam ürün sepeti bulunmaktadır. Bunu genişletecek olursak sitede oturan 500 ayrı kişi, 100 ayrı daire, 3 ayrı blok ve 1 site için enflasyon hesabı çıkarmak mümkün. Bunu sokak, mahalle, ilçe, şehir, bölge, ülke ölçeğinde takip ettiğinizde birbirinden farklı ürün grupları ve farklı ağırlıkları olan milyonlarca enflasyon sepeti oluşturmak mümkün. Başta da ifade ettiğimiz gibi TÜFE, ülke genelinde hane halkı tüketim yapısı dikkate alınarak hesaplanan, tüm ülkeyi ve tüm gelir gruplarını kapsayan temsili bir yapıdır. Özelde seni, beni değil ama toplumun genel yapısını yansımaktadır.
Bir sonraki yazımızda Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından her ayın 3.’nde (tatil gününe denk gelmesi durumunda izleyen ilk iş günü) açıklanan aylık TÜFE Bülteni’ninde yer alan
- TÜFE endeksi
- Bir önceki aya göre değişim oranı
- Bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı
- Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı
- On iki aylık ortalamalara göre değişim oranı
gibi kavramlara ve bültenin bize ne anlatmak istediğine değineceğiz.
Üzeyir DOĞAN
