Türk toplumunun çok büyük bir bölümü, fiyat istikrarının uzun süre korunduğu bir ekonomik dönemi tecrübe etmemiştir. Bu tecrübe eksikliği, fiyat istikrarının sağlayacağı faydaların yeterince anlaşılmamasının en önemli nedenlerinden biridir. Fiyat istikrarına ilişkin toplumsal bilincin yeterince gelişmemiş olması, ekonomi yönetiminde bulunan siyasetçi ve bürokratların bu hedef doğrultusunda karşılaştıkları ilk zorlukta politika değiştirmelerine güçlü bir toplumsal tepki oluşmamasına yol açmaktadır. Hatta çoğu zaman, kısa vadede fayda sağlayacağı düşünülen politikalar toplum tarafından destek görebilmektedir.
Rasyonel olmayan ücret artışları, erken emeklilik uygulamaları, lüks nitelik taşıyan kamu harcamaları, vergi afları, ekonomik imkânların üzerinde yatırım kararları ve kontrolsüz sosyal transferler bu eğilimin en belirgin örnekleri arasında sayılabilir. Bu tür beklentilerin en fazla arttığı dönemler ise doğal olarak seçim dönemleridir. Demokratik sistemler, doğaları gereği özellikle seçim dönemlerinde kamu harcamaları üzerinde siyasi baskı oluşturabilir. Özellikle demokratik olgunluğun ve kurumsal denetim mekanizmalarının yeterince yerleşmediği toplumlarda seçim dönemleri, mali disiplin üzerinde çok daha güçlü bir baskı yaratmaktadır. Normal koşullarda seçim dönemlerinin bıraktığı olumsuz etkiler zaman içinde telafi edilebilirken, kısa aralıklarla tekrarlanan seçimler kamu maliyesinde kalıcı bozulmalara neden olabilmektedir. Bozulan kamu maliyesi beraberinde fiyat istikrarını da bozmaktadır.
Fiyat istikrarı en çok da senin için gerekli
Fiyat istikrarı, bireylerin uzun vadeli plan yapabilmelerinin temel şartıdır. Düşük enflasyon ve buna paralel olarak oluşan düşük faiz oranları, uzun vadeli finansmana erişimi kolaylaştırır. Bu durum bireylerin çalışma hayatlarının erken dönemlerinde konut, araç gibi yüksek maliyetli varlıklara ulaşabilmelerini mümkün kılar.
Özellikle büyük şehirlerde kira düzeylerinin yüksek olması, barınma sorununu bireylerin ekonomik hayatındaki en belirleyici unsurlardan biri haline getirmektedir. Konut sahipliği ya da gelire oranla düşük kira yükü, bireyin ekonomik güvenliğini artırmakta ve hayatına ilişkin alternatif kararlar alabilmesini kolaylaştırmaktadır. Maslow’un hiyerarşiler piramidinde en alt katmanda yer alan barınma ve beslenme gibi temel ihtiyaçların karşılanamaması, bireyin daha üst düzey hedeflere yönelmesini zorlaştırmakta ve uzun yıllar boyunca yalnızca temel ihtiyaçlarını karşılamaya odaklanmasına neden olmaktadır.
Yüksek enflasyon ortamlarında uzun vadeli finansman imkânlarının sınırlı olması, özellikle çalışma hayatına yeni başlayan bireylerin konut ve araç gibi varlıklara ulaşma umutlarını zayıflatmaktadır. Bu durum tasarruf eğilimini azaltmakta, tüketim eğilimini ise artırmaktadır. Çalışarak ve tasarruf ederek hedeflerine ulaşamayacağını düşünen bireyler, çoğu zaman yüksek risk içeren spekülatif alanlara yönelmekte, bu da uzun vadede ekonomik kırılganlığı artırmaktadır. Bununla birlikte bu umutsuzluk toplumda gayri ahlaki ve gayri hukuki eylemlerin de artmasına neden olmaktadır.
Büyümede istikrar, istihdamda ve üretimde kalite
Enflasyonun düşmesi ve buna bağlı olarak faiz oranlarının gerilemesi, firmaların üretim faaliyetlerini genişletebilmeleri için gerekli finansmana daha kolay erişmelerini sağlar. Uygun maliyetli kredi imkânı, yatırımların artmasına; yatırımların artması ise üretim ve istihdamda büyümeye yol açar. Üretimdeki artış zaman içinde verimliliği ve kaliteyi de yükseltir.
Düşük enflasyon ortamı, tüketicilerin de uzun vadeli finansman gerektiren harcamalarını ertelemeden yapabilmelerine imkân tanır. Türkiye ekonomisinin geçmiş verileri incelendiğinde kredi büyümesi ile gayrisafi yurtiçi hasıla artışı arasında güçlü bir ilişki olduğu görülmektedir. Ancak bu ilişkinin sürdürülebilir olması, kredilerin üretken alanlara yönlendirilmesine bağlıdır. Popülist politikalarla yönlendirilen kredi genişlemeleri kısa vadeli büyüme sağlasa da, uzun vadede ekonomik istikrarı zayıflatmaktadır.
Fiyat istikrarının sağlanması, uzun vadeli yabancı sermaye girişlerini de kolaylaştırır. Doğrudan yatırımların artması, üretim kapasitesinin genişlemesine, teknolojik gelişmeye ve istihdam artışına katkı sağlar. Bu süreç, ekonomik büyümenin kalitesini yükseltirken aynı zamanda sürdürülebilirliğini de güçlendirir.
Yüksek enflasyonun en önemli sonuçlarından biri gelir dağılımındaki bozulmadır. Gelir adaletsizliğinin arttığı ortamlarda tüketiciler kalite yerine fiyat odaklı tercihler yapmaya yönelir. Bu durum üreticileri maliyetleri düşürmeye zorlar ve çoğu zaman daha düşük kaliteli ürünlerin piyasaya hâkim olmasına neden olur. Kısa vadede maliyet avantajı sağlansa da, uzun vadede bu eğilim ülke mallarına olan güveni zedeler ve uluslararası rekabet gücünü azaltır.
Fiyat istikrarı mali sektör ve kamu için de vazgeçilmez
Fiyat istikrarının sağlandığı bir ortamda ekonomik büyümenin daha istikrarlı hale gelmesi, kamunun vergi gelirlerini artırır ve dolaylı vergilere olan bağımlılığı azaltır. Aynı zamanda kamunun borçlanma ihtiyacı ve borçlanma maliyeti de önemli ölçüde düşer.
Kamunun finansman ihtiyacının azalması, özel sektörün finansmana daha uygun koşullarla erişmesini sağlar. Bu durum yatırım iştahını artırarak ekonomik büyümeye ilave katkı yapar. Kamu kesiminin piyasalardan daha az kaynak çekmesi, bankalar ve diğer finansal kurumların asli görevlerine dönmelerini ve reel sektörü daha etkin biçimde finanse etmelerini mümkün kılar.
Sağlıklı işleyen bir finansal sistem, uzun vadeli yatırımların artmasını, üretim kapasitesinin genişlemesini ve istihdamın güçlenmesini sağlar. Bu nedenle fiyat istikrarı yalnızca para politikasının değil, aynı zamanda sürdürülebilir büyümenin de temel şartıdır.
Fiyat istikrarı bir tercih değil zorunluluktur
Ekonomide sağlıklı bir döngünün kurulabilmesi ve sürdürülebilmesi için fiyat istikrarı ön koşuldur. Fiyat istikrarı sağlanmadan kalıcı büyüme, adil gelir dağılımı, güçlü finansal sistem ve yüksek üretim kalitesi elde edilemez.
Bu nedenle fiyat istikrarı, kısa vadeli büyüme hedefleri uğruna vazgeçilebilecek bir politika aracı değildir. Aksine, sürdürülebilir büyümenin ve toplumsal refahın temelidir.
Bu çerçevede fiyat istikrarının sağlanması, ekonomi yönetimi açısından yalnızca teknik bir hedef değil, aynı zamanda topluma karşı yerine getirilmesi gereken ahlaki bir sorumluluktur. Ekonomik istikrarın korunması, kısa vadeli siyasi kazançların değil, uzun vadeli toplumsal refahın gözetilmesini gerektirir.
Üzeyir DOĞAN
